در چند سال اخیر، سرعت ورود رسانه‌ها و فناوری‌های دیجیتال به زندگی خانواده‌ها آن‌قدر زیاد شده که بسیاری از والدین احساس می‌کنند فرصت نکرده‌اند مهارت‌های لازم برای تربیت فرزند در عصر رسانه را یاد بگیرند. گوشی هوشمند، بازی آنلاین، ویدئوهای کوتاه، شبکه‌های اجتماعی و حتی هوش مصنوعی، امروز بخشی از جهان کودکان و نوجوانان ماست. این یعنی دیگر فقط «نظارت» کافی نیست؛ بلکه نیاز داریم سواد رسانه‌ای والدین را جدی‌تر از همیشه یاد بگیریم و به فرزندان خود هم یاد بدهیم چگونه در این دنیای جدید، سالم، ایمن و آگاهانه زندگی کنند.

سلام، من سروش کیانی هستم، مدرس و کارشناس رسانه، متخصص فرزندپروری دیجیتال و امنیت آنلاین، و در این مقاله می‌خواهم درباره تازه‌ترین پژوهش‌ها در حوزه سواد رسانه‌ای و اینکه این تحقیقات جدید به ما والدین چه هشدارها، چه فرصت‌ها و چه راهکارهای عملی می‌دهند، نکاتی را با شما در میان بگذارم. با من همراه باشید.

پژوهش‌ها در حوزه سواد رسانه‌ای – رسانه و کودک زیر ذره‌بین پژوهش‌های جدید

پژوهش‌های جدید در حوزه کودک و رسانه نشان می‌دهند که تأثیر رسانه بر کودکان چیزی نیست که بتوان آن را ساده‌سازی کرد. نه کاملاً مضر است و نه کاملاً مفید؛ همه‌چیز به چگونگی مصرف، نوع محتوا، زمان مصرف و نقش والدین در مدیریت مصرف رسانه برمی‌گردد.

در ادامه چند یافته‌ی کلیدی از تحقیقات سه سال اخیر را مرور می‌کنیم:

۱) کودکان بدون آموزش، در برابر رسانه کاملاً آسیب‌پذیرند

پژوهش‌ها نشان می‌دهد سواد رسانه‌ای برای والدین یکی از قوی‌ترین عوامل پیشگیری از پیامدهای منفی رسانه بر کودکان است؛ از اعتیاد رسانه‌ای گرفته تا کاهش تمرکز، تا اثرات منفی بر رشد شناختی.

۲) اثرات رسانه در سنین پایین عمیق‌تر است

تحقیقات جدید روی کودکان ۳ تا ۸ سال نشان داده‌اند که پیامدهای مصرف رسانه‌ای در سنین پایین ساختاری‌تر است؛ یعنی روی الگوهای یادگیری، تنظیم هیجانات و سبک ارتباطی اثر می‌گذارد.

۳) نوجوانان در معرض فشارهای مقایسه‌ای و هویتی‌اند

سواد رسانه‌ای نوجوانان امروز باید حول موضوعاتی مثل تصویر بدنی، خطرات محتوای نامناسب، فیک‌نیوز، و الگوریتم‌محوری شبکه‌ها باشد.

۴) مشارکت والدین، مؤثرتر از محدودیت است

پژوهش‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ به‌طور مشخص نشان می‌دهند والدینی که فقط «محدود می‌کنند» کمتر موفق‌اند؛ اما والدینی که آگاهی والدین از محتوای دیجیتال و گفت‌وگو درباره رسانه را جدی می‌گیرند، نتایج تربیتی بسیار بهتری می‌گیرند.

نقش والدین در مدیریت مصرف رسانه؛ یافته‌های مهم برای خانواده‌ها و پژوهش‌ها در حوزه سواد رسانه‌ای

پیش از اینکه سراغ نکات کاربردی برویم، یک تصویر کلی لازم است: پژوهش‌ها نشان داده‌اند والدینی که به شکل فعالانه در دنیای رسانه‌ای فرزندشان حضور دارند، بهترین نتایج را در تربیت دیجیتال به دست می‌آورند.

چرا؟

چون کودک در عصر رسانه نیاز به «اسلحهٔ تحلیلی» دارد، نه فقط «محدودیت». اینجاست که نقش والدین در مدیریت مصرف رسانه و آموزش تفکر انتقادی به کودکان اهمیت حیاتی پیدا می‌کند.

در ادامه چند مؤلفه‌ای را معرفی می‌کنم که پژوهش‌ها اثر آن‌ها را اثبات کرده‌اند:

چطور سواد رسانه‌ای والدین می‌تواند اثر رسانه را مثبت کند؟

پیش از ورود به نکات عملی، پنج خط درباره اهمیت موضوع:
والدین امروز نقش «فیلتر انسانی» را ایفا می‌کنند. اگر والدین سواد رسانه‌ای نداشته باشند، فرزندانشان در محیطی آزاد، بدون راهنما، با انبوهی از پیام‌های الگوریتمی و تجاری روبه‌رو می‌شوند. در مقابل، والدینی که سواد رسانه‌ای والدین را جدی می‌گیرند، می‌توانند اثرات مثبت رسانه مثل یادگیری، خلاقیت و ارتباط را تقویت و مضرات رسانه برای کودکان را کاهش دهند.

این مهارت‌ها طبق پژوهش‌ها ضروری‌اند:

• تشخیص محتوای مناسب و نامناسب
• مدیریت زمان مصرف
• تنظیم محیط دیجیتال خانه
• مکالمه درباره رسانه
• مشارکت در انتخاب محتوا

پژوهش‌ها درباره تأثیرات مثبت و منفی رسانه در تربیت کودکان و نوجوانان چه می‌گویند؟

در پنج سال اخیر، مطالعه‌های متعددی در اروپا، کانادا و شرق آسیا انجام شده که نشان می‌دهد رسانه می‌تواند هم فرصت باشد و هم تهدید.

فرصت‌ها

• افزایش مهارت‌های شناختی در بازی‌های هدفمند
• یادگیری مهارت‌های جدید
• افزایش خلاقیت
• تقویت مهارت‌های ارتباطی در برخی فضاهای سالم

تهدیدها

• اعتیاد رسانه‌ای
• افزایش اضطراب
• کاهش تمرکز
• اختلالات خواب
• پیام‌های نامتوازن درباره زیبایی، موفقیت و زندگی

مقایسه نتایج پژوهش‌های اثرات مثبت و منفی رسانه بر کودکان

حوزه اثر	اثرات مثبت	اثرات منفی
یادگیری	دسترسی گسترده به آموزش	کاهش یادگیری عمیق
هیجان	سرگرمی و تخلیه انرژی	تحریک‌پذیری و بی‌قراری
رشد شناختی	تقویت حل مسئله	کاهش تمرکز طولانی
اجتماعی	دوستی‌های جدید	آسیب‌پذیری در برابر قلدری آنلاین
سلامت	حرکت در بازی‌های فعال	اختلال خواب

فرزندپروری در عصر رسانه؛ رویکردهای جدید پژوهشگران

فرزندپروری و رسانه امروز دیگر یک موضوع انتخابی نیست؛ بخشی از تربیت اصلی است. همان‌طور که ما به کودکانمان مهارت اجتماعی، درس و رفتار یاد می‌دهیم، باید مهارت «زیستن در محیط دیجیتال» را هم آموزش دهیم. پژوهش‌گران این را «فرزندپروری دیجیتال» می‌نامند و آن را ستونِ امنیت آنلاین کودک در عصر جدید می‌دانند.

مهم‌ترین اصول فرزندپروری دیجیتال در پژوهش‌های جدید:

• مشارکت فعال والدین
• ایجاد قوانین روشن اما قابل مذاکره
• آموزش تفکر انتقادی
• گفت‌وگوی مداوم درباره فضای مجازی
• آموزش امنیت دیجیتال (پرایوسی، رمزها، خطرات آنلاین)
• مدل‌سازی توسط والدین

سبک‌های صحیح استفاده از رسانه در خانه

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که خانه‌هایی با قوانین دیجیتال روشن، نتایج تربیتی بسیار بهتری دارند. عجیب نیست؛ همان‌طور که ما قوانین مربوط به خواب، غذا یا کارهای مدرسه را تعیین می‌کنیم، رسانه هم نیاز به قانون دارد. مهم این است که این قوانین خشک و ترسناک نباشند، بلکه با مشارکت کودک تنظیم شوند.

راهکارهای کنترل رسانه در خانواده بر اساس تازه‌ترین پژوهش‌ها

هدف کنترل رسانه این نیست که کودک را از دنیا حذف کنیم؛ بلکه می‌خواهیم او را برای زیستن در آن توانمند کنیم. بنابراین راهکارها باید «تعادلی» و «قابل اجرا» باشند، نه سخت‌گیرانه و غیرواقعی.

راهکارهای کلیدی

• ایجاد «ساعت خانوادگی بدون موبایل»
• انتخاب محتوا براساس سن
• نصب ابزارهای نظارت والدین
• تنظیم قوانین برای شبکه‌های اجتماعی
• بررسی روزانه مصرف رسانه‌ای کودک
• گفت‌وگو درباره مفاهیم اخلاقی در رسانه
• آموزش امنیت دیجیتال

آموزش تفکر انتقادی به کودکان؛ مهارتی که نجات‌بخش است

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که آموزش تفکر انتقادی، از قوی‌ترین ابزارها برای مقابله با تأثیر رسانه بر دانش‌آموزان است. کودکی که تفکر انتقادی دارد، هر محتوایی را نمی‌پذیرد، هر حرفی را باور نمی‌کند، و می‌تواند در برابر تبلیغات، شایعات، و فشار همسالان مقاومت کند.

مهارت‌های اصلی تفکر انتقادی دیجیتال:

• پرسیدن سؤال قبل از باور هر محتوا
• تشخیص منابع معتبر
• تحلیل پیام‌های پنهان در محتوا
• مقایسه چند منبع
• تشخیص احساسات برانگیخته‌شده توسط رسانه

آگاهی والدین از محتوای دیجیتال؛ خط دفاع اول

آگاهی والدین از محتوایی که کودک مصرف می‌کند، پایه و اساس امنیت دیجیتال است. بسیاری از والدین نمی‌دانند فرزندشان در بازی‌ها با چه افراد غریبه‌ای صحبت می‌کند، در شبکه‌های اجتماعی چه می‌بیند، یا الگوریتم‌ها چطور محتوای کودک را شکل می‌دهند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که «آگاهی والدین» بر خطرپذیری رسانه‌ای کودک تأثیر مستقیم دارد.

نکات کلیدی برای والدین:

• آشنایی با پلتفرم‌های محبوب کودکان
• شناخت خطرات هر پلتفرم
• بررسی لیست دوستان مجازی
• حضور در کنار کودک هنگام استفاده اولیه
• بررسی سابقه جستجو و محتوای مصرفی
• تنظیم سطح دسترسی پلتفرم‌ها

پیشگیری از اعتیاد رسانه‌ای؛ نتایج پژوهش‌ها

پژوهش‌ها نشان می‌دهند اعتیاد رسانه‌ای دیگر فقط یک نگرانی نیست، بلکه یک واقعیت است. این موضوع هم کودکان و هم نوجوانان را تهدید می‌کند.

نشانه‌های اعتیاد رسانه‌ای:

• بی‌قراری هنگام قطع رسانه
• از دست رفتن علاقه به فعالیت‌های واقعی
• افت تحصیلی
• گوشه‌گیری
• کاهش خواب

راهکارهای مورد تأیید پژوهشگران:

• محدودیت زمانی انعطاف‌پذیر
• ایجاد فعالیت‌های جایگزین جذاب
• تقویت بازی‌های غیر دیجیتال
• فعالیت بدنی روزانه
• گفت‌وگو درباره احساسات کودک
• آموزش تنظیم هیجانات

دنیای امروز به والدین آگاه نیاز دارد

دنیای رسانه‌ای امروز محیطی پیچیده، چندلایه و گاه خطرناک است؛ اما با سواد رسانه‌ای و فرزندپروری دیجیتال می‌توانیم آن را تبدیل به فرصتی بزرگ برای یادگیری و رشد کنیم. تازه‌ترین پژوهش‌ها نشان می‌دهند که کودکانی که والدینشان فعالانه در مدیریت مصرف رسانه نقش دارند، نه‌تنها آسیب کمتری می‌بینند، بلکه از رسانه‌ها برای یادگیری، خلاقیت و رشد استفاده می‌کنند.