- تاریخ انتشار :
- دسته بندی : 0 تا 2 سال, 3 تا 6 سال, سلامت روان و تأثیر رسانه
- نویسنده مطلب : سروش کیانی
چکیده مقاله
رسانهها امروزه فقط بخشی از زندگی ما نیستند، بلکه به نوعی به “عضو جدید خانواده” تبدیل شدهاند. از تلویزیون و شبکههای اجتماعی گرفته تا پلتفرمهای آموزشی و بازیهای دیجیتال، همه در حال شکل دادن به ذهن، رفتار و ارزشهای کودکان ما هستند. در چنین دنیایی، دیگر نمیتوان آموزش و تربیت را بدون شناخت نقش رسانهها در نظر گرفت.
سلام، من سروش کیانی هستم، مدرس و کارشناس رسانه، متخصص فرزندپروری دیجیتال و امنیت آنلاین. در این مقاله میخواهم دربارهی رسانهها و تعلیم و تربیت، فرصتها و تلههایی که رسانهها برای معلمان، والدین و البته کودکان به همراه دارند، و همچنین اهمیت سواد رسانهای در تربیت نسل جدید، نکاتی را در اختیار شما بگذارم. با من همراه باشید.
در موسسه باهر به تمام سوالات شما درباره تربیت جنسی فرزندان، سواد رسانهای و نگرانیهایتان پاسخ میدهیم. اگر بخواهید، میتوانید از مشاوره تخصصی کارشناسان باهر بهرهمند شوید تا راهنماییهای عملی و کاربردی دریافت کنید. برای دسترسی سریع به بخش مشاوره، کافی است روی بنر زیر کلیک کنید و یا با شماره تلفن درج شده تماس بگیرید و با متخصصان ما در ارتباط باشید.
رسانه در زندگی کودکان امروز؛ معلم خاموش در خانه و کلاس
بچههای امروز در محیطی رشد میکنند که رسانه، از همان سالهای ابتدایی زندگیشان حضور پررنگی دارد. آنها قبل از اینکه خواندن و نوشتن یاد بگیرند، لمس صفحهی تبلت و تلفن همراه را بلدند. در واقع، رسانه برای آنها نوعی «معلم خاموش» است.
این معلم خاموش، هم میتواند تأثیرات مثبتی در یادگیری و خلاقیت داشته باشد، و هم در صورت نبود هدایت درست، مضرات جدی برای رشد ذهنی، عاطفی و رفتاری کودک به همراه بیاورد.
تحقیقات نشان دادهاند که تأثیر رسانه بر کودکان به شدت وابسته به نحوهی استفاده و میزان نظارت والدین است. وقتی والدین از سواد رسانهای برای والدین برخوردار باشند، میتوانند محتوای ناسالم را شناسایی و زمان مصرف رسانه را مدیریت کنند. اما در غیاب این مهارت، رسانهها گاهی تبدیل به منبع استرس، مقایسهگری، پرخاشگری یا حتی انزوا در کودکان میشوند.
فرصتهای آموزشی: رسانهها و تعلیم و تربیت
رسانهها اگر درست استفاده شوند، میتوانند بهترین ابزار آموزشی برای معلمان و والدین باشند. امروزه آموزش رسانهای در مدارس به یکی از محورهای نوین تعلیم و تربیت تبدیل شده است. رسانهها میتوانند:
- یادگیری را جذابتر و فعالتر کنند.
- دسترسی به منابع آموزشی جهانی را فراهم آورند.
- مهارت تفکر انتقادی و تحلیل اطلاعات را در دانشآموزان تقویت کنند.
- زمینهی آموزش از راه دور و آموزش ترکیبی (حضوری + آنلاین) را گسترش دهند.
به عنوان مثال، استفاده از ویدیوهای آموزشی و بازیهای آموزشی دیجیتال میتواند فهم دروس را برای دانشآموزان آسانتر کند.
اما همانطور که رسانه فرصت است، میتواند تله هم باشد — و این ما هستیم که باید مرز میان این دو را بشناسیم.
تلههای پنهان رسانه برای معلمان و والدین
در کنار تمام مزایا، رسانهها خطراتی نیز به همراه دارند که اگر والدین یا معلمان سواد رسانهای کافی نداشته باشند، به راحتی ممکن است در دام آن بیفتند.
در ادامه چند تله رسانهای رایج را مرور میکنیم:
| تله رسانهای | توضیح کوتاه | پیامد احتمالی بر تربیت کودک |
|---|---|---|
| مصرف بیش از حد | حضور طولانی کودک در مقابل صفحهنمایش | کاهش تمرکز، چاقی، افت تحصیلی |
| محتوای ناسالم | دسترسی آسان به ویدیوها یا بازیهای نامناسب | تقلید رفتار پرخاشگرانه یا ناسالم |
| الگوسازی اشتباه | تأثیر سلبریتیها و اینفلوئنسرها بر ذهن نوجوان | از بین رفتن اعتمادبهنفس یا شکلگیری ارزشهای غلط |
| بیتوجهی والدین | استفاده از رسانه برای ساکتکردن کودک | وابستگی شدید و کاهش تعامل خانوادگی |
| نبود گفتوگو | عدم گفتوگو دربارهی محتوا | شکلگیری ذهنیت غلط دربارهی واقعیت و خیال |
برای جلوگیری از این خطرات، والدین باید آموزش سواد رسانهای به والدین را جدی بگیرند و دربارهی شیوهی گفتوگو با فرزندان در مورد رسانه، اطلاعات کسب کنند.
سواد رسانهای؛ مهارت قرن بیستویکمی والدین و معلمان
سواد رسانهای فقط دانستن معنی خبر یا ویدیو نیست؛ بلکه توانایی تحلیل، ارزیابی و پاسخ درست به محتواست.
در عصر رسانه، هر پست، عکس، یا ویدیو میتواند روی ذهن کودک تأثیر بگذارد. بنابراین والدین باید بیاموزند چگونه پیامهای رسانه را رمزگشایی کنند.
سواد رسانهای والدین یعنی:
- درک هدف پنهان پشت محتواها (تبلیغ، جذب، تأثیر روانی و…)
- آموزش تفکر انتقادی به کودک
- کنترل زمان استفاده از رسانه
- انتخاب رسانههای مناسب سن و نیاز کودک
در واقع، اگر بخواهیم کودکان را برای زندگی در عصر دیجیتال آماده کنیم، باید ابتدا خودمان درک درستی از رسانه و رفتارهای دیجیتال داشته باشیم.
تربیت فرزند در عصر رسانه؛ تعادل میان آزادی و نظارت
یکی از چالشهای اساسی امروز، فرزندپروری در عصر رسانه است. چطور میتوان بین آزادی دیجیتال و امنیت فرزند تعادل برقرار کرد؟
کودکان امروز به دنیای آنلاین تعلق دارند، اما هنوز مهارت و تجربهی کافی برای محافظت از خود را ندارند. اینجاست که نقش والدین به عنوان «مربی دیجیتال» اهمیت پیدا میکند.
برای مثال، بهتر است والدین:
- خودشان با پلتفرمهای محبوب فرزندشان آشنا باشند.
- دربارهی امنیت آنلاین و حریم خصوصی گفتوگو کنند.
- از برنامههای نظارتی استفاده کنند، اما اعتماد فرزند را از بین نبرند.
- به جای “ممنوع کردن”، “هدایت کردن” را انتخاب کنند.
در واقع، فرزندپروری و رسانه یعنی آموزش انتخاب، نه اجبار به پرهیز.
نقش معلمان در تقویت سواد دیجیتال و رسانهای
در مدارس، نقش معلمان در پرورش تربیت دیجیتال کودکان بسیار پررنگ است.
معلمان میتوانند با معرفی منابع معتبر، تمرین تفکر انتقادی و ایجاد گفتوگوهای رسانهای در کلاس، به دانشآموزان کمک کنند تا مصرفکنندهی آگاه رسانه باشند، نه مخاطب منفعل.
نکته مهم این است که آموزش رسانهای نباید تنها در قالب یک درس مجزا باشد؛ بلکه باید در تمام درسها و فعالیتهای آموزشی حضور داشته باشد.
رسانه و هویت نوجوانان؛ چالش خودباوری در دنیای فیلترها
نوجوانان بیش از هر گروه سنی دیگری در معرض تأثیر رسانه قرار دارند. رسانه میتواند ابزار رشد و الهام باشد، اما همزمان ممکن است هویت واقعی آنها را تهدید کند.
در شبکههای اجتماعی، نوجوانان مدام خودشان را با دیگران مقایسه میکنند. فیلترهای تصویری، نمایش زندگیهای لوکس و تأکید بر ظاهر، باعث میشود نوجوان از خودش احساس نارضایتی کند.
والدین در این شرایط باید:
- دربارهی واقعیت و ساختگیبودن محتوای آنلاین با فرزند صحبت کنند.
- اعتمادبهنفس و عزتنفس را در او تقویت کنند.
- زمان و نوع مصرف شبکههای اجتماعی را محدود کنند.
تأثیر شبکههای اجتماعی بر تربیت، بیش از هر چیز، به میزان گفتوگو و ارتباط والد و فرزند بستگی دارد.
اثرات مثبت و منفی رسانه بر رشد کودک
در جدول زیر، مروری داریم بر تأثیرات مثبت و منفی رسانه در تربیت کودکان و نوجوانان:
| نوع تأثیر | نمونهها | نتیجه تربیتی |
|---|---|---|
| مثبت | برنامههای آموزشی، مستندهای کودکانه، بازیهای تقویت مهارت | افزایش خلاقیت، آگاهی و توان یادگیری |
| منفی | محتوای خشونتآمیز، تبلیغات اغراقآمیز، الگوسازی نادرست | اضطراب، پرخاشگری، افت تحصیلی، مصرفگرایی |
هدف ما حذف رسانه نیست؛ هدف، آموزش استفاده صحیح از رسانه است.
این دوره با زمانگذاری کم، والدین را با مهمترین مفاهیم سواد رسانهای و جدیدترین رویکردهای جهانی آشنا میکند و بهروزترین موضوعات فناوری را ارائه میدهد. شرکتکنندگان با درک روشنتری از فضای فکری نسل جدید، راههای ارتباط مؤثرتر را میآموزند و با مثالهای کاربردی، طرحدرسهای ملموس و محتوای چندرسانهای فراوان، آموزشهایی کاملاً عملی و قابل اجرا دریافت میکنند.
امنیت دیجیتال؛ دیواری نامرئی برای حفاظت از ذهن و دادهها
امنیت دیجیتال فقط رمز عبور قوی نیست؛ یعنی یاد بگیریم چگونه از دادهها، احساسات و ذهن خود در برابر سوءاستفادههای آنلاین محافظت کنیم.
در آموزش مهارتهای سواد رسانهای برای خانوادهها، باید بر موضوعاتی مانند حریم خصوصی، فیشینگ، تبلیغات هدفمند و تشخیص اخبار جعلی تأکید شود.
برای مثال:
- کودکان باید بدانند نباید اطلاعات شخصی خود را در فضای مجازی منتشر کنند.
- والدین باید روشهای فریب دیجیتال (مثل لینکهای جعلی) را به آنها آموزش دهند.
- مدارس میتوانند با همکاری کارشناسان رسانه، کارگاههایی برای تربیت دیجیتال کودکان برگزار کنند.
نسل آینده را رسانهایتر، آگاهتر و ایمنتر تربیت کنیم
در پایان، باید بگوییم که رسانهها قرار نیست دشمن تربیت باشند؛ بلکه میتوانند شریک ما در آموزش و رشد کودکان باشند — اگر آنها را بشناسیم و از آنها درست استفاده کنیم.
سواد رسانهای دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت برای والدین و معلمان است.
اگر یاد بگیریم چگونه رسانه را به ابزار رشد تبدیل کنیم، فرزندانمان نهتنها در دنیای دیجیتال گم نمیشوند، بلکه در آن رشد میکنند.
پس بیایید بهجای حذف رسانه، آن را تربیت کنیم — تا رسانه هم در خدمت تربیت فرزندان ما باشد، نه در مقابل آن.
